Bir  kozmik  Jekyll  ve Hyde…! (A Cosmic Jekyll and Hyde…!)

Terzan 5 (solda)  ve  X-ışını  kaynakları (sağda)

(Kaynak: spacedaily.com)

Kişilik bölünmesi üzerine bir roman olan “Dr. Jekyll ve Mr. Hyde”da Victoria devri İngilteresinde, Londralı avukat Mr. Utterson’ın eski dostu, nazik bir insan olan saygın yaşlı hekim Dr. Henry Jekyll’in zaman zaman şehvet düşkünü bir canavara, yani Mr. Edward Hyde’a dönüşmesi olayını gözlemlemesi anlatılır Mr.Utterson Dr. Jekyll’ın yeni asistanı olan, ama hiç doktor’la yan yana görmediği, şeytani görünüşlü,  yeni asistanı Mr.Hyde’ın esrarını aralamaya çalışır. En sonunda Doktor’un bıraktığı bir itiraf notundan Hyde’ın aslında Jekyll, daha doğrusu Jekyll’ın kötü yarısı olduğunu öğrenir. Roman zaten insanın doğasında bulunan kişilik farklılıklarının bir alegorisidir. Dr. Jekyll ve Mr. Hyde insan ruhundaki iki farklı kişiliğin; iyinin ve kötünün çatışmasını anlatmaktadır.(Wikipedi).

*

Samanyolunda  bilinen-neredeyse-her  şeyin  benzeri   mevcut…  Jekyell  ve  Hyde’nin  benzeri  neden  olmasın !

Spacedaily.com’da 21 Şubat 2020’de  yayımlanan  bir  haberde, ‘kozmik Jekyell  ve Hyde’  olarak  nitelenebilecel bir  yıldız  çiftinin (binary  star) belirlendiği  duyuruldu.

NASA’nın  Chandra  X-ışını  gözlemevi  ve  VLA’yla (National Science Foundation’ın   Karl F. Jansky  ‘Very Large Array’  Teleskobu)  onbeş-yıllık  bir  sürede  toplanan  veriden  belirlenen  bu yıldız-ikilisi,  astronomlara  göre, çok  acayip  bir  şekilde  hareket  etmekte.

Araştırmacılara  göre, bu yıldız  sistemi  iki  farklı  kimlik  arasında  gidip-gelmekte (alter  egos).

Bu  yıldızlar, Samanyolunda, 19,000  ışık  yılı  uzakta, yoğun  bir  yıldız  kümesi  olan Terzan 5  içinde  yer  almakta.   Terzan 5 CX1  olarak kaydedilen  bu yıldız-çifti, Güneş  benzeri  bir  yıldız  ile, yakın  yörüngede  dolanan, daha  küçük  kütleli   bir  nötron  yıldızı.

Araştırmacılar, Terzan CX1  gibi ikili  sistemlerde, daha  büyük  kütleli  nötron  yıldızının düşük  kütleli  yıldızdan  emdiği  maddeyi etrafındaki  bir  madde  diskinde toplayacağını  söylüyor. ‘Madde  Emme  Diski’ (Accretion  Disk) olarak  adlandırılan bu  disk, yayımladığı  X-ışını  sebebiyle, X-ışını  Gözlemevleri  tarafından  belirlenebilmekte. Bu  görünümde  olan yıldız  çiftlerine  de ‘Düşük Kütleli X-ışını Çiftleri’  adı verilmekte.

Araştırmacılar, hızla  dönen  diskten  nötron  yıldızının  yüzeyine  düşen (çekilen) maddenin, nötron  yıldızının  eksenel  dönme  hızını  artıracağını  söylüyor.

Astrofizikçilere  göre, nötron  yıldızının  dönme  hızı  artarken, kütlesi  Güneşin  kütlesini  aşabilir; çapı da   20 kilometreye  kadar  küçülebilir. Eksenel  dönme  hızı  ise, inanılması  zor  bir  değere, saniyede 100+  kereye  ulaşabilir !

Nötron  yıldızının  ışıdığı  radyo  dalgaları, periyodik  olarak,  Dünya  yönüne  yönelirse, (şüphesiz,  birçoğu  başka  yöne  yönelebilir) astronomlar, pals (pulse)  halindeki    bu  radyo  dalgalarının  kaynağını ‘Milisaniye  Atarcası’ (Milisecond  Pulsar’  olarak  adlandırır.

Bilim  insanları,  bir  X-ışını ikilisinin (binary)  bir  milisaniye  atarcasına  dönüşebilmesi  için  birkaç milyar  yıl  sürenin  gerektiğini  söylüyor. Terzan 5CX1’in Chandra  uydusuyla  gerçekleştirilen  gözlemlerinden, bu  ikilinin 2003’te, bir  ‘düşük  kütleli  X-ışını  çifti’  olarak  davrandığı belirlendi.  Göründüğü  kadarıyla, nötron  yıldızı diğer  yol  arkadaşından madde  emmekteydi.

Chandra  ve VLA  ile, 2009-2014  döneminde  gerçekleştirilen  gözlemlerden, 5 CX1’in  yayımladığı X-ışını azalırken, radyo  dalgası  da  yayımladığını  belirlediler. Yayımlanan radyo  dalgası  ve  X-ışını  ışımaları milisaniye-atarcası  görünümüyle  uyumluydu.

Terzan CX1’in Chandra  ile , 2016’da  gerçekleştirilen  gözlemlerden, bu  ikilinin  bu  defa, tekrar  bir  ‘düşük-kütleli  X-ışını  çifti’ görünümünde, kısaca,  ‘Jekyll  ve Hyde’  davranışı  olarak  adlandırılabilecek   bir  şekilde  ışımakta  olduğu  belirlendi. Bugüne  kadar, ilki 2013’te  olmak  üzere benzer  davranış  gösteren  ve  doğrulanan  başka  üç  örnek  daha  mevcut.

Bu  araştırmalarda, düşük-kütleli   X-ışını  ikilisi  olan  Swift J174805.3-244637 (T5 X-3)’te, nötron  yıldızına  madde  aktarılma  sürecince, ısıcaklığı  yükselen  yıldız  kabuğu  sebebiyle,   yayılan X-ışını, 2012’de,  Chandra  tarafından  gözlendi.

Chandra  ile  gözlenen  ve  yine  Terzan  5  kümesi  içinde  yer  alan   IGR J17480-2446 (T5 X-2 )  gözleminde, yıldızın  X-ışını  ışımasından (burst)  sonraki  beşbuçuk  yıllık  sürede dış  kabuğunun  soğumasının  devam  ettiği  belirlendi.

 

Yararlanılan  Kaynaklar:

https://www.spacedaily.com/reports/A_Cosmic_Jekyll_and_Hyde_999.html

 

 

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.