Samanyolunda  salınan Dünya-iriliğinde  bir  öte  gezegen…! (An Earth-sized exoplanet  found  zooms up and down in the Milky Way…!)

LHS 1815  Sistemi (Temsili)

‘Kötü  Astronom’  Phil  Plait’in, syfy.com’da,  18  Mart  2020’de  yayımlanan  haberinde, astronomların, Samanyolunun   gökada-düzleminin  ötelerine  salınan  bir  yıldızın  yörüngesinde  bir  öte  gezegen  belirlendiği  duyuruldu. Kısaca, bir  yıldız  gökada  düzleminin ötesine, bir  aşağı-bir  yukarı  salınırken,  haliyle, yörüngesindeki  öte-gezegen (exoplanet)  de, zorunlu  olarak  bu  salınım  hareketini yapar !

Hemen  akla, ‘bu  gezegende  yaşayanların  başı  dönmüyor  mu’  sorusu  gelebilir: Hayır,  muhtemelen, dönmüyor.  Bizim  dönüyor  mu ?

Daha  ileri  gitmeden  belirtelim, daha  küçük  ölçekte  olmak  üzere, benzer  bir  hareketi  Güneşimiz  de  yapmakta. Gökada  düzleminin yukarısına  ve  aşağısına  doğru, periyodik  olarak  salınmakta. Haliyle, sadece  Dünya  değil, tüm  Güneş  sistemi  gezegenleri  de,  bu  harekete  topluca  katılmakta !

Bu  yeni  keşfin  farkı  ve  önemi,  bu  salınım  hareketinin  çok  büyük  bir  ölçekte  gerçekleşiyor  olması,  ayrıca, keşfedilen  bu  öte-gezegenin   yaklaşık  olarak, Dünya  büyüklüğünde  olması.

Astronomlar  bugüne  kadar 4000  civarında  öte-gezegen  keşfetti.  Bu yeni  gezegen, LHS 1815b, Dünyadan   97  ışık  yılı  uzaklıktaki  yıldız LHS 1815’in  yörüngesinde  dolanmakta. Bu  gezegeni  özel  kılan  bir başka  husus, Samanyolu  diskini  yukarıdan  ve  aşağıdan detaylı  olarak  görebiliyor  olması.  (Oradaki  satılık  emlak  ilanlarında,  muhtemelen,  ‘Gökadaya  nazır…’  ifadesi  sıkça  kullanılıyordur !)

Bu  gezegen TESS’in (Transiting Exoplanet Survey Satellite)  topladığı  veriden  belirlendi. Bu  gözlem  aracıyla, Dünyaya, galaktik  ölçekte,  nisbeten  yakın  konumdaki  parlak  yıldızlar  etrafında  gezegen  araştırması  yapılmakta.

Yıldız  LHS 1815,  Pictor  Takımyıldızı  içinde  ve  Güneşin  yarısı-büyüklüğünde,   bir  Kızıl  Cüce. Güneşin  sadece %4’ü  kadar  oranda  ışıma  yapmakta. Yine  de,  bu  düşük-seviyeli  ışıması, TESS’in  onun  etrafında  gezegen  araştırması  yapabilmesi  için  yeterli  olmakta.

Belirlenen  bu  gezegen, LHS 1815b, yörüngesinde  dolanırken, yıldızın (Dünyadan  bakışa  göre)  önünden  geçmekte; ‘transit’  bir  geçiş  yapmakta.  Dolayısıyla, yıldızın  ışığını  geçici  bir  süre  engelleyerek (ışmasını  azaltarak) belirlenmesi  mümkün  olabilmekte. Astronomlar,  ışıktaki  bu  azalmayı  ölçerek,  birçok  şeyin  yanında,  gezegenin  büyüklüğünü  de, oldukça  hassas  bir  şekilde,   hesaplayabilmekte. Bu  gezegenin çapının, Dünyanın  çapının 1.088+/- 0.064  katı  olduğu  belirlendi !

Gezegenin  her  geçişinde  yıldızın  ışığı %0.05  kadar  azalmakta.

(Kaynak: Gan; syfy.com)

Bu  yıldızın  ışık  spektrumu  incelenerek, gezegenin  bu  yıldıza  uyguladığı gravitasyon  kuvveti  sebebiyle  oluşan  Doppler  etkisi  ölçülerek, bu  gezegenin  kütlesi  belirlendi. Bu  gezegenin  kütlesi, Dünyanın  kütlesinin 4.2+/-1.5  katı  kadar. Bu  durum  da, bu  gezegenin  Dünyadan  çok  daha  yoğun  bir  yapıda  olduğunun işareti !  Sanki, bir  çarpışma sonunda, dış (az  yoğun)  katmanlarını  kaybetmiş, bir  büyük-gezegen  çekirdeği  gibi !

Bu  gezegen  yıldızına  oldukça  yakın  bir (Dünya-Güneş  mesafesinin 1/25’inden; gerisini  Siz  hesaplayın !)  mesafeden  dolanmakta. Bu  sebeple,  bir  yılı  sadece 3.8  Dünya  günü  kadar.

Her  ne  kadar  bu  yıldız  Güneşten  daha  soğuk  olsa  da, bu (biraz  fazla)  yakınlığı  sebebiyle, gezegenin yüzey  sıcaklığının   350° Santigrad  kadar  olduğu  hesaplandı. (Bu, burada  yaşayanların mutfakta  fırın  kullanmalarına  gerek  olmayacağı  anlamına  gelmekte. Tek  sorun,  kendilerinin  de, ancak,  bu  gezegenin  mağaralarında  ya  da  yörüngesinde  dolanan  bir uzay  aracında  yaşayabilecek  olmaları !  Günün  deyimiyle-biraz-‘kısıtlanmış’(!)- bir  yaşam.)

Astronomlar,  bu  yıldızın yörüngesinin bu  yıldız-gezegen  sistemini  çok  ilginç  kıldığını  söylüyor.

Samanyolu’nun  yapısı: Merkezi  etrafında  bir  hale (küresel  yapı)  ve 150  kadar  yıldız  kümesi. Güneş, diskin  yaklaşık  yarı  mesafesinde.

(Kaynak: Soldaki, NASA/JPL-Caltech; sağdaki ESA; layout: ESA/ATG medialab; syfy.com)

Samanyolu  bir  sarmal (spiral)  gökada; çapı 100,000+  ışık  yılı  kadar. Merkezinde, 13,000  ışık  yılı  genişliğinde,  küresel  ve  yıldız  kümelerinin  yoğun  olduğu  bir  bölge (central  bulge)  mevcut.

Güneş,  Samanyolunun  merkezini  26,000  ışık  yılı uzaklıktan  dolanmakta.  Samanyolu  diski, gerçekte, iç ve  dış  katmandan  oluşmakta (ekmek  arası…  gibi  bir  yapı !).  İnce  (iç)  diskin  kalınlığı 1000  ışık  yılı  kadarken,  dış  diskin  kalınlığı  2000  ışık  yılı  kadar.   Dış  diskteki  yıldız  yoğunluğu  Gökada  düzleminden  uzaklaşıldıkça  azalmakta; seyrekleşmekte.

Araştırmacılar,  bu  iki  diskin  fiziki  farklılıkları  olduğunu  belirledi.  İç  diskte  yer  alan  yıldızlar  daha  genç. Bu  yıldızlarda,  oransal  olarak,  daha  fazla  (demir  gibi) ağır  element  mevcut. Kalın  dış  disk  daha  yaşlı  ve  ağır-element  açısından  daha  fakir; içinde  bazı galaktik  yapılar  mevcut, merkezindeki  yıldızlar  dış  kenardakilere  kıyasla  daha  genç.

Astronomlar, Samanyolunda  gözlenen  bu  farklı  yapının, başka küçük (ve  yaşlı)  gökadalarla  çarpışma  (merger) sonunda  ortaya  çıkmış  olabileceğini  düşünüyor.

LHS 1815’in  yörüngesi,  yukarıdan  bakıldığında, bir çember  görünümünde. Ancak,  yandan  bakıldığında, hayli  eğik  (tilted) durumda; Gökada  düzlemi  içinde, 12,000  ışık  yılı  derinliğine  ulaşan  bir  salınım  yapmakta.  (Güneşin  yaptığı  salınım 200+  ışık  yılı  kadar) Kırmızı  nokta  bugünkü  pozisyonunu  göstermekte. Yörüngesi  ise 28,000  ışık  yılı  çapında.

(Kaynak: Gan; syfy.com)

LHS1815, Gökada  düzleminin 12 derece  yukarısına  çıkabilmekte. ‘Lebiderya’  (!)  bir manzara…

(Kaynak: Phil  Plait)

TESS,  bu  keşfiyle, Samanyolunun  kalın  diskinde  ilk  öte-gezegeni  belirlemiş  oldu. Bu  gezegenin  yüzeyinin,  pizza  pişirmek  için  bile,  fazla  sıcak  olması  daha  fazla  yorum  yapılmasını  engellemekte. Yine  de, mevcut  bilgiyle,  herhangi  bir  virüsün  orada  var  olamayacağını  söylemek  mümkün !

 

Yararlanılan  Kaynaklar:

https://www.syfy.com/syfywire/an-earth-sized-exoplanet-found-with-a-star-that-zooms-way-up-and-down-in-the-milky-way

 

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.