F-35’in mi var…derdin var…! (You may have a headache with F-35…!)

F-35A

(Kaynak: Lockheed-Martin)

Eglin Hava Üssünde (ABD), 19 Mayıs 2020’de, inişte meydana gelen F-35A kazasının raporu yayımlandı… John A. Tirpak’ın, 5 Ekim 2020’de yayımlanan haberinde, bu uçakta, başta iniş hızını kontrol eden sistem olmak üzere, yazılımında, uçuş gösterge verisini de görüntüleyen pilot kaskında, pilota oksijen sağlayan sistemde,… çeşitli aksaklık ve eksiklikler belirlendiği duyuruldu…

F-35 uçaklarının tasarım-üretim sürecinde pek çok sıkıntı yaşanmış, bunlar üretilen uçaklarda arıza ve yetersizlikler olarak kendini göstermişti… Bir ‘uluslararası tasarım’ projesi görünümüyle sunulan bu uçağın tasarım-üretim süreci beklenenden çok daha sancılı geçti ve geçmekte…

Şüphesiz, belirlenen bu aksaklık ve eksiklikler zaman içinde giderildi ve giderilmekte… Yine de, ortaya çıkan ‘yenileri’ meseleyi, biraz: ‘F-35’in mi var… derdin var…’ noktasına getirdi…!

*

Bu F-35A kazasında, aşırı iniş hızı kazanın ana sebebi olarak belirlendi. Yazılımındaki hatalı ‘uçuş-kontrol mantığı’ (flight control logic), kaska-entegre uçuş gösterge sistemi (helmet-mounted display) ile ilişkili aksaklıklar, pilota oksijen sağlayan sistemde ortaya çıkan aksaklık, yeterince başarılı görülmeyen uçuş simülatörü eğitimi, … Hava Kuvvetleri Kaza İnceleme Heyetinin (Accident Investigation Board) belirlediği hususlar arasındaydı…

30 Eylül 2020’de yayımlanan (aşağıda eklendi) bu raporda, uçağın iniş hızının, pilot tarafından, 202 knots (saatte deniz mili) olarak seçildiğinin belirlendiği açıklandı. Seçilen bu hız, olması gerekenden 50 knots fazlaydı. Ayrıca, uçağın piste yaklaşması esnasında seçilmesi gereken hücum açısı (AOA) (üst limiti) da olması gerekenden çok daha düşüktü….!

Belirlenen ikinci bir ana sebep, uçağın piste değdiği anda sekmelerini önlemek için, pilotun verdiği doğru lövye (stick) kumandalarına, uçağın kuyruk yüzeylerinin beklenenden farklı tepki vermesiydi; pilotla bilgisayar arasındaki anlaşmazlıktı… Pilot, inişten vazgeçmek (pas geçmek) için, uçağa ‘burun yukarı’ kumandası verdiğinde, uçak ‘burun aşağı’ hareketi yapmaktaydı… ! Böyle bir problemle ilk defa karşılaşılmıştı… !

Pilotun kaskındaki uçuş verisi görüntüleme sisteminde (gösterge-display görüntüleri,…) ortaya çıkan ayar problemi de, inişin bu kritik safhasında, pilotun dikkatini dağıtmıştı…

Ayrıca, pilota oksijen sağlayan sistemdeki yetersizlik de, pilotun oksijen-yetersizliği kaynaklı aşırı yorgunluk (fatigue) yaşamasına (cognitive degration) sebep oldu. Simülatör eğitimlerindeki yetersizlik sebebiyle, pilotun, uçağın uçuş kontrol sistemi hakkında yeterli bilgisinin olmadığı da belirlendi…!

*

Bu kazada, uçağın piste çarpmasından önce atlamayı başaran pilot, gözüne koluna batan kanopi mikası parçaları ile, omurlarına binen ani yük sebebiyle yaralandı…

Gece şartlarında gerçekleştirilen bu eğitim uçuşundan sonraki inişte, pilot, iniş hızını yanlışlıkla, 202 knots (çok yüksek) olarak seçmişti. Seçilen hücum açısı (AOA) da olması gereken 13 dereceden çok düşük olarak, 5.2 dereceydi. Uçak kumandalara da itaat etmeyince, pilot uçağı terketti… Yaşanan tüm bu olaylar beş saniyede gerçekleşmişti…

Uçak piste değdiğinde, ağırlığı tekerleklere binince, uçuş kontrol sistemi, uçağı burun aşağı yönde tutacak şekilde kumanda etmekteydi. Bu çok kritik bilginin, uçağın Uçuş El Kitabında (Flight Manual) ve eğitim dokümanlarında mevcut olmadığı, haliyle de, eğitimlerde öğretilmediği belirlendi… (Tam da, ‘buyrun…burdan yakın’… denecek bir durum…!)

Gerçekte, uçağın fazla ‘akıllı’ olarak tasarlanması, başka ‘akılsızlıklara’ yol açmaktaydı… Boeing 737 MAX’ta yaşandığı gibi…!

Bir başka bulgu olan, pilot kaskı gösterge sistemi hatası sebebiyle, uçak inişte, olması gerekenden daha yüksek kalmıştı. Pilot kendi gözlemiyle uçağı piste yaklaştırmaya çalıştı… Bu konunun da, eğitimlerde yeterince kapsanmadığı belirlendi… Pilot kaskı-sistemi, inişi kolaylaştıracağı yerde, zorlaştırmıştı…

Yararlanılan Kaynaklar:

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.