Nötron yıldızı da şaşırtabilir…! (Neutron star may suffer…!)

Atarca: Vela

Nötron  yıldızları  nasıl  oluşur, nasıl  çalışır ?

Astrofizikçilerin  yoğun  şekilde araştırdıkları, yeni  teoriler   geliştirdikleri  bir  konu.  Nötron  yıldızları, en  basit  ifadesiyle, ‘sadece  nötronlardan  oluşmuş  yıldızlar’  olarak  tanımlanabilir. Ancak,  pek  çok bilim  konusu  gibi, nötron  yıldızları  konusu  da  gelişmekte. Bu  konudaki  son  gelişmeler, Evan Gough’un universetoday.com’da  14  Ağustos 2019’da  yayaımlanan  bir  yazısında açıklandı.

Bir  nötron  yıldızının  iç  yapısı  nasıldır?

Nötron  yıldızlarının,  büyük  kütleli  yıldızların  süpernova  olarak patlamalarını  takiben, patlayan  yıldızın  kütle  merkezine  çöken  kalıntılarının oluşturduğu  bilinmekte. Nötron  yıldızı, hacmi (çapı)  nisbeten  küçük, fakat, yoğunluğu aklı-zorlayacak  seviyede  yoğun  olan  yıldızlar. Bu  yıldızların  tamamen  nötronlardan  oluştuğu  savı  ise  yavaş  yavaş  değişmekte !

Geliştirilen  matematik  modellerine  göre, bu  yıldızlar,  nötronlardan  başka  maddeler   de  içeren  tabakalardan  oluşmakta. Yıldızın  merkezine  doğru  ilerlendiğinde  nötron  oranı  ve sıkışıklığı  artmakta. Yıldızın  çekirdeğinin  ise,  büyük  oranda,  nötronlardan  oluştuğu düşünülmekte.

Bir  nötron  yıldızının  iç  yapısı. (Temsili)

(Kaynak: Robert Schulze – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11363893; universetoday.com)

Nötron  yıldızı  bir  tarafa, sıradan  bir  yıldızın  bile  içinin  görülmesi  mümkün  değil.  Astronomlar,  çok  nadir  olarak  gözlenebilen  nötron  yıldızlarını, çok  uzak  mesafelerden  gözleyebilmekte. Diğer  yıldızlarda  da  olduğu  gibi, nötron  yıldızlarının zaman  zaman   alışılmadık  ışımaları  onlar  hakkında bazı  bilgilerin  edinilmesini  mümkün  kılmakta.

Nötron  yıldızları (gerçekte  tüm  yıldızlar) ekseni  etrafında  döner. Kutuplarından  elektromanyetik  radyasyon  ışırlar. Bu  atım (pulse) halindeki  ışıma  Dünya  yönünde  gerçekleşirse, Dünyadan  gözlenebilir.

Nötron  yıldızı (atarca; pulsar). Buradaki  pembe  renk gama  ışını  ışımasıdır. Yeşil  ışıma  radyo  dalgalarıdır. Dünyaya  yöneldiklerinde  gözlenebilirler.

(Kaynak:NASA; universetoday.com)

Pulsarlar, genelde, yüksek  hızlı  ve  düzenli  dönme  hareketi  yapar. Ancak, bazı  durumlarda  dönme  hızları  aniden  artabilir. Bunun  sebebinin, yıldızın iç  katmanlarındaki  maddenin  dışa  doğru  hareketi  sebebiyle  gerçekleştiği  düşünülüyor.  Astronomlar  bu  olayı, 2016’da, Mt. Pleasant  Teleskobuyla, Vela  Atarcasında  gözledi. Bu  nötron  yıldızı, Vela Takımyıldızı  içinde  ve  1000  ışık  yılı  uzaklıkta. Radyo  dalgaboyunda,  bilinen  en  parlak  atarca. Astronomlar, atarcaların  sadece  yüzdebeşinin, parlaklığının  değiştiğini  belirledi. Vela’nın  parlaklığı  her  üç  yılda  bir  defa  artar.

Atarca  Vela: Chandra  gözlem  uydusuyla  alınan  bu  görüntüde, atarca  merkezde  beyaz  bir  nokta  olarak  görünürken, yıldızdan  fışkıran  madde  jeti de  sağ  yukarıya  doğru akmakta.

(Kaynak: NASA/CXC/PSU/G.Pavlov et al. – http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/heapow/archive/compact_objects/vela_pulsar_jet.html, Public Domain; universetoday.com

https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=135898

Bu  nötron  yıldızının  saniyede  onbir  defa  döndüğü  ve  çapının  da 20  kilometre  kadar  olduğu  belirlendi. Araştırmacı  Paul  Lasky   (Monash School of Physics and Astronomy),  nötron  yıldızının  üç  belirgin  katmandan  oluştuğunu söylüyor. Kabuk  altı (inner  crust) bölgede akışkan  nötron  çorbası mevcut !  Bu  akışkan  nötron katmanı yıldızın  katı  kabuğuna (outer  crust) çarparak,  bu  kabuğun  dönme  hızının  artmasına sebep  olur. Yıldızın  merkezinden gelen  ikinci  bir  dalga  ise, yıldızın dönme  hızının  tekrar  yavaşlamasına  sebep  olur. Yıldızın  dönme  hızındaki  değişim  bu  yüzden.

 

Dönen  bir  nötron  yıldızı

(Kaynak:  NASA, Caltech-JPL; universetoday.com)

 

 

Yararlanılan  Kaynak:

Neutron Star Suffers a “Glitch”, Gives Astronomers a Glimpse Into How They Work